ذاتی و عرضی متن: بحثی هرمنوتیکی در باب اختلاف قرائت ها

پدیدآورعلی رضا قائمی نیا

نشریهمجله قبسات

شماره نشریه18

تاریخ انتشار1390/01/17

منبع مقاله

share 89 بازدید
ذاتی و عرضی متن: بحثی هرمنوتیکی در باب اختلاف قرائت ها

علی رضا قائمی نیا

اشاره:

موضوع اصلی این مقاله، بررسی مسأله اختلاف قرائت‏ها بر پایه تفکیک ذاتی و عرضی متن است. این مقاله، سه گام اساسی را در بر دارد: نگارنده در گام نخست اختلاف قرائت‏ها را به اختلاف کلی و جزئی قرائت‏ها تقسیم کرده، و در ادامه به تشریح و توضیح ذاتی متن پرداخته است. آن گاه از تحلیل مسأله اختلاف قرائت‏ها و تبیین ذاتی متن، به این نتیجه دست یافته است که اختلاف کلی قرائت‏ها، از اساس قابل قبول نیست.
در گام دوم، به بررسی برخی از دعاوی هرمنوتیک فلسفیِ گادامر براساس تفکیکِ ذاتی و عرضی متن پرداخته و نشان داده است که نمی‏توان این نظریه را مبنای اختلاف کلی قرائت‏ها قرار داد.
در گام سوم هم با نظر به سخنان روشنفکرانِ دیار خود، روشن ساخته که مدّعای آنان در حقیقت اختلاف کلی قرائت‏ها است و اختلاف جزئی قرائت‏ها ـ که امری مسلم و مشهود است ـ نظرشان را تأمین نمی‏کند. لذا آنچه که امروزه با عنوان «اختلاف قرائت‏ها» در فضای فرهنگی ایران مطرح است، اختلاف کلی قرائت‏ها است که نظریه‏ای توجیه‏ناپذیر است.
بحثِ اختلاف قرائت‏ها از دین، در جامعه امروز ایران، پیش از آن که بر مبنای علمی دقیقی تکیه زده باشد، به راهکاری سیاسی مبدّل گشته است که ریشه در تعلقات غیر معرفتی دارد. معمولاً این بحث در هاله‏ای از ابهام مطرح شده و در عین حال، نتایج بسیار افراطی از آن گرفته شده است. در این مقاله تلاش خواهیم کرد.
اولاً: ابهام آن را برطرف سازم و لحنِ آن را بپیرایم.
ثانیا: به ارزیابی آن از طریق بحثی هرمنوتیکی درباره «ذاتی و عرضی» بپردازم و مغالطاتی را که در این میان پشتوانه بحث قرار گرفته‏اند، برملا سازم.
1. مراد از اختلاف قرائت‏ها(1) همان اختلاف فهم‏ها از دین است. اگر متون دینی را همچون نقشه‏ای جغرافیایی در نظر بگیریم، قرائت دین به معنای پی بردن به جایگاه شهرها، رودخانه‏ها، کشورها...، و بالأخره فهم این نقشه با جزئیات و علایم گوناگون موجود بر روی آن است. خواننده در قرائت متون دینی نیز همانند قرائت یک نقشه جغرافیایی، به ارتباط و جایگاه هر سخنی از متن پی می‏برد و پیام آن را کشف می‏کند. این تشبیه می‏تواند برای بحث‏هایی که درباره اختلاف قرائت‏ها پیش خواهیم کشید، بسیار راهگشا و مفید باشد. قرائت متن با قرائت یک نقشه جغرافیایی، هم شباهت دارد و هم تفاوت. ما در فرایند قرائت یک نقشه، تلاش می‏کنیم که به اسرار آن پی ببریم، علایم و رموز آن را بشناسیم و بالأخره از جایگاه هر شهر، کشور، رودخانه و...، سر در بیاوریم. در قرائت متن هم تلاش می‏کنیم تا از رموز و اسرار آن آگاه شویم و جایگاه هر سخن و نکته‏ای را دریابیم و به ارتباط آن‏ها با همدیگر پی ببریم. قرائت نقشه برای رسیدن به جغرافیای شهرها، کشورها و...، بر روی کره زمین است و قرائت متن، تلاشی است برای کشف جغرافیای مطالب نهفته در آن، امّا در این دو قرائت، ما با دو نقشه و دو جغرافیای متفاوت روبروییم. در نقشه جغرافیایی، جغرافیای واقعی زمین در مقیاسی بسیار کوچک‏تر با علایم و نمادها ثبت شده‏اند و این نقشه‏ها در حقیقت تصویری هندسی از جغرافیایی واقعی در مقیاسی کوچک‏ترند و علایمی که بر روی آن قرار دارد کارکردها و نقشهای مختلفی دارند: برخی ارتباط شهرهاو راهها را نشان می‏دهند، بعضی بیانگر پستی و بلندی و ارتفاع از سطح دریا هستند و...، در متن، با تصویری از واقعیت دیگر در مقیاسی کوچک‏تر مواجه نیستیم، بلکه متن پیامی برای مخاطب دارد و بخش‏های مختلف آن با هم ارتباط می‏یابند تا آن پیام را به مخاطب خود برسانند. وظیفه مفسّر آن هم این است که «جغرافیای متن» را ترسیم کند و نقش هر بخشی از متن را روشن سازد و پیام واقعی آن را دریابد. در جغرافیای متن، پیام متن و ارتباط بخش‏های آن روشن می‏شود و جایگاه هر نکته و سخنی دقیقا مشخص می‏شود.
2. به مَدَد مثال فوق می‏توانیم تمیز و تمایز مهمی را در بحث خود وارد سازیم و تفاوتی را میان دو نوع از اختلاف قرائت‏ها مطرح کنیم. این تفاوت، سرنوشت بحث اختلاف قرائت‏ها را رقم می‏زند.
اگر یک نقشه جغرافیایی را به دو نفر نشان دهیم و آن‏ها دو قرائت مختلف از آن‏ها داشته باشند، این اختلاف قرائت به یکی از دو صورت زیر امکان‏پذیر است:
الف: گاهی این دو نفر در موارد خاص اختلاف دارند. به عنوان مثال، بر سر اینکه آن نقطه خاص بر روی نقشه، کدام شهر یا کشور است. در موارد دیگر، هر چند بسیار کم، اتفاق نظر دارند و به قرائت یکسانی دست یافته‏اند. این گونه اختلاف قرائت‏ها را «اختلاف منطقه‏ای قرائت‏ها»(2) و یا «اختلاف جزئی قرائت‏ها»(3) می‏نامیم. پیدا است که در اختلاف منطقه‏ای، محور اختلاف از محور اتفاق جدا است.
ب: گاهی دو نفر هیچ نقطه نظر مشترکی راجع به این نقشه ندارند. بر هر نقطه‏ای از نقشه که انگشت می‏نهیم، هر یک از آن‏ها قرائتی خاص و مغایر با دیگری دارد. در این صورت ما دو محور اختلاف و اتفاق نداریم، بلکه تنها محور اختلاف در کار است و هیچ نظرِ مشترکی میان‏شان نیست. گویا هر یک از آن‏ها از عالمی دیگر سخن می‏گوید و خود را ساکن کره‏ای دیگر می‏داند که این نقشه ترسیمی از چهره جغرافیایی آن است. این نحوه از اختلاف قرائت‏ها را «اختلاف جهانی قرائت‏ها»(4) یا «اختلاف کلی قرائت‏ها»(5)می‏نامیم.
در فرایند قرائتِ متون دینی هم در نظر ابتدایی این دو نوع اختلاف قرائت امکان‏پذیر است. قرائت از متن ممکن است یکسره با قرائتی دیگر متفاوت باشد، به نحوی که هیچ نقطه مشترکی میان‏شان نباشد.
3. هر متنِ دینی پیامی برای مخاطب دارد تا وی را متحول سازد، این پیام را متن، به روش‏های متفاوتی به مخاطب می‏رساند: گاهی با داستان، پدیده‏های طبیعی و مظاهر طبیعت و گاهی با زبانِ امر، نهی، وعد، وعید و یا... همه این گونه از روش‏ها، برای کشاندن مخاطب به ساحت دین و متحول ساختن او از طریق فهم پیام متن است. با اندکی دقت در آیات قرآن ـ که متن اصلی اسلام است ـ اموری از این قبیل را می‏یابیم. مثلاً در قرآن با دقت تمام برخی از حوادث زندگی پیامبران، که از جمله اخبار غیبی‏اند، نقل شده است. اگر خداوند این خبرها را با وحی بیان نمی‏کرد در لابلای تاریخ پنهان و مستور می‏ماند:
«ذلِکَ مِنْ أَنْباءِالْغَیْبِ نُوحِیهِ اِلَیْکَ وَ مَا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرهُم وَ هُمْ یَمْکُروُنَ.» یوسف/ 102
«این [ماجرا] از خبرهای غیب است که به تو وحی می‏کنیم و تو هنگامی که آنان همداستانی شدند و نیرنگ می‏کردند نزدشان نبودی.»
نقل این اخبار غیبی در راستای پیام متن صورت گرفته و چه بسا در میان آن‏ها جزئیات پیام، که به نحوه هدایت بشر مربوط می‏شوند به تفصیل آمده است.
«لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِم عِبْرَةٌ لِأُولِی‏الْأَلْبابِ مَا کَانَ حَدیثا یُفْتَریَ وَلکِنْ تَصْدیقَ الَّذیِ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصیلَ کُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ.» یوسف/ 111
«به راستی در سرگذشت آنان برای خردمندان عبرتی است. سخنی نیست که به دروغ ساخته شده باشد، بلکه تصدیق آن چه [از کتاب‏هایی] است که پیش از آن بوده و روشن‏گر هر چیزی است و برای مردمی که ایمان می‏آورند رهنمود و رحمتی است.»
اوامر، نواهی و وَعد و وعیدهای قرآن، همه به نحوی با پیام اصلی آن ارتباط دارند. آن پیام اصلی ممکن است امری پیچیده بوده و محتوای آن نیز بخش‏های متعددی را در بر داشته باشد.
4. پیام اصلی متن همان «ذاتی متن» است و امور دیگری که با پیام اصلی چندان ارتباط ندارند عرضی آن هستند. فرض کنید یک کتاب رمان را می‏خوانید و در پاره‏ای مواضع آن، جملاتی تکراری آمده است. این رمان، یک پیام اصلی دارد که ذاتیِ آن است و تکراری بودنش در این پیام دخیل نیست. از این رو جملات تکراری را می‏توان حذف کرد. همچنین اگر در آن رمان، پیش از بیان مقصود اصلی، مطالبی درباره احوال درونی نگارنده آن آمده باشد، باز نسبت به مقصود اصلیِ متن ـ که پیام ذاتی آن است ـ عرضی اند.
خلاصه آن که هر چیزی از متن که به مقصود و پیام اصلی آن مربوط می‏شود، «ذاتی متن» و هر چه که در مقصود و پیام اصلی آن دخیل نیست «عرضی متن» است. عرضیِ متن چیزی بیگانه با متن نیست، بلکه در پیام اصلی آن دخیل نیست. مثلاً کاملاً امکان‏پذیر است که در متن مطالبی برای مقدمه چینی و آماده سازیِ روانی مخاطب برای فهم پیامِ اصلی آمده باشد که این‏ها عرض متن‏اند، ولی با متن و پیام اصلی آن بیگانه نیستند.(6)
5. فرق قائل شدن میان ذاتی و عرضیِ متن دو پی‏آمد و ثمره عمده دارد که با انکار فرق مذکور، این دو ثمره را از دست خواهیم داد. برای روشن‏تر شدن این دو پی‏آمد دو پرسش را طرح می‏کنیم.
پرسش یکم: از کجا می‏فهمیم که این متن با متن دیگر تفاوت دارد؟
پرسش دوّم: چگونه و از کجا میان فهم‏های درست و نادرست فرق می‏گذاریم؟
پرسش اوّل به مسأله «این همانیِ متن» مربوط می‏شود. ما وقتی متنی را می‏خوانیم، مثلاً می‏گوییم این همان متن قبلی است یا غیر از آن است. تشخیص «این همانی» و یا تغایرِ میان متن‏ها، براساسِ ذاتی متن صورت می‏گیرد. به عبارت دیگر، خواننده هنگامی که می‏بیند پیام اصلیِ دو متن یکی است و تفاوت هم ـ اگر وجود داشته باشد ـ در امور عرضی است، آن گاه به «این همانی» حکم می‏کند و اگردریابد که پیام اصلی دو متن تفاوت دارد، قطعا به تغایر و عدمِ این همانی حکم خواهد کرد.
پرسش دوّم بنیادی‏تر است؛ چرا که هر نظریه‏ای در باب اختلاف قرائت‏ها باید برای آن پاسخی قانع کننده در اختیار داشته باشد. تفکیک ذاتی و عرضی متن بهترین تبیین را برای فرق گذاشتن میان فهم درست و نادرست فراهم می‏آورد. فهم نادرست از این جهت نادرست است که ذاتی من را به هم می‏زند. در مقابل، فهمِ درست، ذاتی متن را تغییر نمی‏دهد. ملاک قطعی فهم درست، ذاتی متن است. اگر فهم در ذاتی متن تغییری ایجاد کند نادرست و در غیر این صورت، درست است.(7)
6. ذاتی و عرضیِ همه متون یکی نیست؛ زیرا پیام اصلی هر متنی با پیام اصلی متن دیگر معمولاً تفاوت دارد. البته تعیین ذاتی و عرضی متن دشوار و نیازمند کندو کاو و بررسی موشکافانه در متن است.
در هرمنوتیک معاصر، شاید بیش از همه در آثار رودلف بولتمان (Rudolf Bultmann) این بحث چشم‏گیر و جالب توجه باشد. بولتمان با تعلقات کلامی خود، می‏خواست ذاتی و عرضیِ عهد جدید را تعیین کند. او برای این منظور برنامه هرمنوتیکی خاصّی را با عنوان «اسطوره زدایی»(8) طرّاحی کرد. اشاره‏ای اجمالی به برنامه او می‏تواند در بحث ما مفید باشد.
به نظر او مخاطب عهد جدید، جهان‏بینی خاصی داشت و پیام یا بشارت عهد جدید در قالب این جهان‏بینی بیان شده است. بولتمان این جهان‏بینی را «اسطوره‏ی» می‏نامد. این جهان‏بینی چهار عنصر مهم را در بر دارد:
اوّلاً: در این جهان‏بینی عالم سه طبقه تصویر می‏شود: در بالا بهشت، در وسط زمین، و در پایین جهنم قرار دارد.
ثانیا: زمین صحنه به وقوع پیوستن معجزات است، معجزاتی که به نظر بولتمان خرق قوانین طبیعت و مغایر با قوانین علمی‏اند.
ثالثا: نیروهای فوق طبیعی در زندگی بشر و سرنوشت او دخالت دارند.
رابعا: عهد جدید دارای ویژگی آخرت‏شناسی است و به جهانی پس از این جهان اعتقاد دارد.
بولتمان می‏گوید:
«برای بشر امروزی این جهان‏بینی دیگر مطرح نیست و به جای آن، جهان‏بینی نوین نشسته است. عناصر جهان‏بینیِ اسطوره‏ی با علم نوین در تعارض اند. در نتیجه جهان‏بینیِ اسطوره ذاتی عهد جدید نیست، بلکه عرضی آن است. بشر کهن و مخاطبِ شفاهیِ عهد جدید، در این مختصات می‏اندیشید و پیام متن در قالب این مختصات و جهان‏بینی آمده است. مخاطب قرن بیستمیِ عهد جدید، برای این که به پیام آن برسد، باید اسطوره زدایی کند. یعنی پوسته اسطوره‏ی متن را کنار بگذارد و سپس به پیام اصلی و ذاتی آن برسد.»(9)
7. بولتمان در تفکیک ذاتی و عرضیِ عهد جدید بر حق بود، امّا اسطوزه‏زدایی به جای اینکه روشی برای کشفِ ذاتی متن و پیام اصلی آن باشد، وسیله‏ای برای حذف آن بود. اسطوره‏زدایی، تنها و بهترین راه چاره برای فرار از تعارض علم نوین با باورهای بنیادیِ عهد جدید نبود. وانگهی، در حقیقت میان باورهای جهان‏بینی اسطوره‏ی و جهان‏بینی نوین تعارضی در کار نیست بلکه این باورها با فلسفه طبیعی خاصی تعارض دارند که بولتمان بدان‏ها تعلق دارد. این فلسفه طبیعی، پی‏آمد علم نوین نیست.(10)
توضیح این نکته مجال دیگری را می‏طلبد، ولی چنان که گفتیم، تفکیک ذاتی و عرضی متن همچنان به جای خود باقی است. این مهم‏ترین نکته‏ای است که از اسطوره‏زدایی بولتمان می‏توان آموخت.
8. غزالی نیز در «جواهرالقرآن» تلاش کرد تا جغرافیای متن را ترسیم کند. پرسش اساسی‏ای که او مطرح می‏کند این است که: کدام یک از آیات قرآنی پیام اصلی قرآن را در بر دارند، و در نتیجه دارای اهمیت بیشتری هستند؟ این آیات همان ذاتی متن هستند. همان طوری که از روایات بر می‏آید، برخی سوره‏ها و آیات قرآن برتری و فردیت خاصی دارند. مثلاً در روایت آمده است که:
«یس قلب‏القرآن»
«سوره یس قلب قرآن است.»
«قل هوالله احد تعدل ثلث‏القرآن»
«سوره توحید معادل یک سوم قرآن است.»
«آیة‏الکرسی سیدة‏القرآن»
«آیة‏الکرسی سرور قرآن است.»
غزالی از این حقیقت نتیجه می‏گیرد که برخی از آیات قرآن نسبت به برخی دیگر اهمیت بیشتری دارند و بر این اساس، از آیات قرآن تقسیم‏بندی خاصی ارائه می‏دهد تا پیام اصلی آن را از ضمنِ آیاتِ مهم‏تر کشف کند.(11) در حقیقت، برنامه هرمنوتیکی غزالی، همان تفکیک ذاتی و عرضی متن و تلاش برای کشف پیام اصلی متن دینی بود.
9. پس از توجه به تفاوت ذاتی و عرضی متن، این پرسش مطرح می‏شود که در اختلاف کلی و جزئی قرائت‏ها چه سرنوشتی برای ذاتیِ متن و پیام آن رقم می‏خورد؟ در اختلاف کلی و فراگیر قرائت‏ها، پیام و ذاتیِ متن یکسره دگرگون می‏شود و تفاوت اساسی در آن رخ می‏دهد. اگر در یک قرائت از متن معنا و پیامی به دست آمده، در قرائت دیگر معنا و پیام دیگری به دست می‏آید. به عبارت دیگر، در اختلاف کلی قرائت‏ها پیام متن یکسره تغییر می‏یابد و پیام دیگری به دست می‏آید، امّا در اختلاف جزئی و منطقه‏ای، این پیام تغییر نمی‏یابد، بلکه تفاوت‏های جزئی به پیام اصلی متن ضرر و زیانی نمی‏رساند.
پیداست که در پرتو تفکیک ذاتی و عرضی متن می‏توانیم اختلاف کلی قرائت‏ها را ردّ کنیم. اختلاف کلی قرائت‏ها از این جهت امکان‏پذیر نیست که در آن ذاتی متن و پیام اصلی آن از بین می‏رود. چنین محذوری در اختلاف جزئی قرائت‏ها پیش نمی‏آید. این نکته شایان توجه است که بحث ما درباره متن دینی است. متن دینی پیامی برای بشر دارد و در اختلاف کلی قرائت‏ها این پیام دگرگون می‏شود.
در ادامه مقاله دو بحث مهم دیگر را مطرح خواهم کرد: نخست به برخی از مباحث هرمنوتیک فلسفی گادامر اشاره می‏کنم و آن‏ها را در قالب ذاتی و عرضی متن بررسی و نقد می‏نمایم و در بحث دیگر نشان خواهم داد که بحثِ اختلاف قرائت‏ها در کشور ما تلاشی برای پذیرفتن اختلاف کلی قرائت‏ها بوده است. اختلاف جزئی قرائت‏ها امری بدیهی و روشن است، ولی پیامدها و نتایجی را که روشنفکران در نظر داشته‏اند به بار نمی‏آورد. نتایج مورد نظر آنان تنها از اختلاف کلی قرائت‏ها ناشی می‏شود که براساس تفکیک ذاتی و عرضی متن قابل پذیرش نیست. قول به اختلاف کلی قرائت‏ها تفاوت چندانی با طرد پیام اصلی متن ندارد و اگر سخن این روشنفکران را بپذیریم در حقیقت پیام متن را کنار گذاشته‏ایم.
10. از میان نظریات معاصر، ممکن است دو نظریه عمده مبنای اختلاف قرائت‏ها واقع شوند: یکی هرمنوتیک فلسفی(12) گادامر و دیگری ساخت شکنی(13) دریدا است. معمولاً کسانی که در ایران از اختلاف قرائت‏ها دفاع کرده‏اند از هرمنوتیک فلسفی الگو گرفته‏اند و مباحث گادامر را در نظر داشته‏اند.
گادامر در کتابِ «حقیقت و روش» این ادّعا را پیش کشیده که فهم اساسا تاریخی است. معنای این اصل چنین است که متن تنها در صورتی فهمیده می‏شود که در هر زمانی به شیوه‏ای متفاوت فهمیده شود. ما در زمان‏های مختلف، یک متن را به مقتضای شرایط به شیوه‏های متفاوتی می‏فهمیم. به عبارت دیگر، مفسّر همواره از نظر شرایط تاریخی و موقعیت خاصّ خود به متن می‏نگرد.(14)
گادامر برای نشان دادن تاریخیت فهم به «بازپروریِ پیش داوری و سنت»(15) روی می‏آورد. در سنت فلسفه غرب، خصوصا در عصر روشنگری که گادامر وارث آن است، همواره نسبت به پیش‏داوری و سنت طرز تلقی منفی وجود داشته است و او در حقیقت می‏خواهد به مرمت و نوسازی آن‏ها بپردازد و از این طریق، با توجه به پیش‏داوری و سنت، برای هرمنوتیک فلسفی خود یک اصل کلی طراحی کند.(16)
11. در عصر روشنگری پیش‏داوری مفهومی کاملاً سلبی و نامطلوب یافت. در نگرش حاکم بر این عصر، پیش‏داوری‏ها نسبت به متون دینی مثلاً از دو جا ناشی شده‏اند: نخست از اعتماد کور نسبت به دیدگاه‏های سنتی (یا به طور کلی، سنت) امتناع ورزیدن از به کارگیری عقل خود، و دیگر، از شتابزدگی و استفاده غیر هوشمند از عقل.
بنابراین برای فهمِ موضوعی خاص، عقل و روش باید علیه پیش‏داوری و اقتدارِ سنت توأم و متحد شوند. در این دیدگاه، پیش‏داوری‏ها غیر مجاز و گمراه کننده‏اند. گادامر در مقابل، این نگرش را نسبت به پیش‏داوری صرفا «پیش داوری علیه پیش‏داوری» می‏داند.(17)
به نظر گادامر، فهم همواره براساس پیش‏داوری‏ها صورت می‏گیرد و روشنگری در این دیدگاه منفی و بدبینی نسبت به پیش داوری موّجه نیست. ما وقتی متنی را می‏فهمیم براساس تجربه جزئی‏ای که از آن داریم معنایی را به کل آن نسبت می‏دهیم. فی‏المثل از روی عنوان و نام نویسنده آن حدس می‏زنیم که این کتاب، داستانی پلیسی است. این پیش‏فرض و پیش‏داوری ممکن است در ادامه قرائت این متن تأیید و یا تکذیب شود، چه بسا خواننده در قرائت آن دریابد که این کتاب واقعا داستانی پلیسی است و یا دریابد که اصلاً کتاب داستان نیست، ولی هیچ‏گاه بدون پیش‏داوری‏ها سراغ متن نمی‏رویم و پیش‏داوری‏ها همواره در فرایند قرائت تأیید یا تکذیب می‏شوند. پیش‏داوری‏ها کمکی برای فهم متن هستند.
دیدگاه گادامر تنها به این جا ختم نمی‏شود. هایدگر بحثی درباره پیش ساختار فهم(18) دارد که گادامر از آن برای بازپروری پیش‏داوری کمک می‏گیرد. مقصود هایدگر را با استفاده از سخنان گادامر این گونه می‏توانیم توضیح دهیم:
ما وقتی متنی را تفسیر می‏کنیم و می‏خواهیم معنای آن را بیابیم، نخست آن را در زمینه خاصی جای می‏دهیم و از منظر خاصی بدان می‏نگریم و آن را به نحوه خاصی می‏فهمیم. هایدگر زمینه خاص را پیش داشت (Vorhabe) و منظره خاص را پیش دید(Vorsicht) و نحوه خاص فهم را پیش فهم (Vorgriff) می‏نامد.
دور هرمنوتیکی همواره میان پیش داشت، پیش دید و پیش فهم صورت می‏گیرد. یعنی ما با داشتن پیش داشت، پیش دید و پیش فهمِ خاصی سراغ متن می‏رویم، سپس برمی‏گردیم و در این سه عامل، تجدید نظر می‏کنیم و آن گاه به متن باز می‏گردیم. این حرکتِ دوری تا بدان جا ادامه می‏یابد که به فهمِ قابل قبولی دست یابیم.(19)
گادامر پیش ساختار فهم را در تاریخ جای می‏دهد. به عبارت دیگر، این پیش‏داوری‏ها و پیش فهم‏ها به نظر گادامر از شرایط و موقعیت فردیِ مفسّر برنمی‏خیزند، بلکه از تاریخِ مربوط به متن و سنت حاکم بر آن ناشی می‏شوند. این پیش‏داوری‏ها در طول تاریخ متن و در درون سنت رشد کرده‏اند. به عنوان مثال، فهم ما از یک اثر ادبی مانند گلستان سعدی، فهمی است که در تاریخ رشد کرده است و ما آن را در ابتدا به همان گونه می‏فهمیم که گذشتگان ما می‏فهمیدند. پیش فهم‏هایی که برای فهم آن به کار می‏گیریم از تاریخِ فهم گلستان بر آمده‏اند. اگر بخواهیم فهم گذشتگان را ردّ کنیم باز از پیش فهم‏هایی از این تاریخ کمک می‏گیریم.
بنابراین، به نظر گادامر، معرفتی که نسبت به یک چیز داریم به تنهایی محصول فرد یا جامعه نیست، بلکه محصول تاریخ هم است. او این را با اصطلاحِ تأثیر تاریخ (Wirkungsgeschichte) نشان می‏دهد و مراد او این است که سنت، بر مفسّر نفوذی مؤثر دارد. این نفوذ حتی در ردّ فهم‏های قبلی و یا تأیید آنها مؤثر است.(20)
12. بنابر تاریخیت فهم، ما نمی‏توانیم بیرون از تاریخ بایستیم و به معرفتی عینی(21) دست بیابیم. بلکه همواره در موقعیت و زمینه‏ای خاص قرار داریم. معرفت ما هم از این زمینه متأثر، و در نتیجه، سیاقمند است.(22)
بنابراین، گادامر مُدل و الگوی خاصی را برای تبیین فهم ارائه می‏دهد. مُدل مورد نظر او، مُدلِ دیالوگ و گفت‏وگوست. گفت‏وگوی حقیقی چیزی است که در آن، هر یک از گفت‏وگو کنندگان با موضوع مورد بحث کاملاً درگیر شده‏اند و به حقیقتی راجع به آن دست می‏یابند. ثمره این گفت‏وگو، توافق(23) است و هر یک از آن‏ها حقیقتی را از آن می‏آموزد. همان طور که ما در گفت‏وگو با دیگران مطالبی را می‏آموزیم، در گفت‏وگو با متن نیز به حقایقی دست می‏یابیم. وقتی تلاش می‏کنیم متنی را بفهمیم، آن را به جهان و موقعیت خاص خود انتقال می‏دهیم و جویای معنای آن می‏شویم. عمل فهم ما همچون یک گفت‏وگو است که با آن به حقیقتی دست می‏یابیم و از این طریق در دیدگاه قبلی خود تغییراتی ایجاد می‏کنیم و همچنان که گفته شد نتیجه و ثمره این گفت‏وگو توافق است. در گفت‏وگو، نتیجه نه از آنِ پیش‏داوری‏های ما است و نه از آنِ پیش فهم‏ها و پیش داوری‏های بر آمده از سنت، بلکه ما حصل توافقی است که از عمل گفت‏گو به دست آمده است و تمام این امور در گفت‏گو با متن جرح و تعدیل می‏یابند.(24)

بررسی نظر گادامر

بررسی دعاوی هرمنوتیک فلسفی خود مجال وسیعی را می‏طلبد. ما در خصوص سخنان گذشته سه پرسش را مطرح می‏کنیم:
1. آیا براساس هرمنوتیک فلسفی گادامر می‏توان اختلاف کلی قرائت‏ها را پذیرفت و آن را پایه‏ای برای اختلاف کلی قرائت‏ها در دین قرار داد؟
2. آیا براساس این نظریه می‏توان قرائت‏ها و فهم‏های درست را از نادرست تفکیک کرد؟
3. تفاوت و تمایز ذاتی و عرضیِ متن چه پی‏آمدی برای هرمنوتیک فلسفی دارد؟
پاسخ 1ـ به نظر گادامر، هر فهمی در درون سنت امکان‏پذیر است. اگر مفسّر به فهمی یکسان با فهم قبلی دیگران از متن و به نتیجه‏ای موافق با سنت دست بیابد، براساس پیش فهم‏هایی از سنت کار خود را شروع کرده و در نهایت به این فهم رسیده است. همچنین اگر مفسّر به فهمی یکسره مخالف با فهم دیگران از متن و به نتیجه‏ای مخالف با سنت دست بیابد، باز کار خود را با پیش فهم‏هایی برگرفته از سنت شروع کرده و در نهایت به این فهم رسیده است.
بنابراین، مفسّر هر موضعی را اختیار کند در درون سنت حرکت می‏کند و نمی‏تواند یکسره سنت را کنار بگذارد. اختلاف قرائت کلّی، به این معنا که مفسّر یکسره سنّت را نادیده بگیرد و به قرائتی فارغ از سنت دست بیابد امکان‏پذیر نیست. خواننده همواره از افق و منظری خاصّ با متن به گفت‏گو می‏پردازد. این افق از پیش داوری‏ها و پیش فهم‏های سنت متأثر است و افقی است که در درون سنت شکل گرفته است.
البته هرمنوتیک فلسفی گادامر، عناصری دارد که از این جهت نتایج متناقضی را به بار می‏آورد. او از سویی، فهم را متأثر از سنت و فهمِ تهی از پیش‏داوری‏های سنت را غیر ممکن می‏داند. از سوی دیگر، رابطه خواننده با متن را براساس الگوی گفت‏گو تبیین می‏کند. این گفت‏گوتا به کجا ادامه می‏یابد؟ آیا گفت‏گو فی‏نفسه به خروج از پیش فرض‏های سنت نمی‏انجامد؟ و اگر مفسّر واقعا سنت را می‏پذیرد، چگونه در گفت‏گو می‏تواند آن را تغییر دهد؟ مدل گفت‏گو اختلاف کلی قرائت‏ها را امکان‏پذیر می‏کند، ولی تأثیر سنت امکان آن را منتفی می‏سازد.(25)
پاسخ 2ـ چنان که قبلاً گفتیم یکی از مهم‏ترین پی‏آمدهای تفکیک ذاتی و عرضی متن از یکدیگر، تمیز و تمایز نهادن میان فهم‏های درست و نادرست است و کسانی که به اختلاف قرائت‏ها قائلند با این مشکل مواجه‏اند که نمی‏توانند میان فهم‏های درست و نادرست فرق بگذارند. هرمنوتیک فلسفی گادامر نیز با این مشکل مواجه است.
اگر در هر فهمی پیش فهم‏ها و پیش‏داوری‏های مفسّر حضور دارند، چگونه می‏توانیم میان فهم‏های درست و نادرست فرق بگذاریم؟ گادامر در پاسخ تنها می‏گوید که مفسّر با متن به گفت‏گو می‏پردازد و از پیش، فرض گرفته است که متن می‏خواهد حقیقتی ر ابه مخاطب خود برساند. متن، وحدت و انسجامی درونی دارد و خواننده با خواندن تدریجی آن، از این وحدت و انسجام درونی به حقیقت آن پی می‏برد،(26) ولی دقیقاً روشن نیست که این سخن چگونه مفسر را در تفکیک فهم‏های درست از نادرست یاری می‏رساند و او را از گزند پیش فهم‏ها و پیش‏داوری‏های غیرمجاز و نادرست در امان نگه می‏دارد.(27)
برخی در نقد نظر گادامر گفته‏اند نظر او بسیار خوشبینانه است؛ زیرا بر طبق این نظر، فهم همواره با توفیق قرین است. از میان نظریه‏پردازان معاصر، «یورگن هابرماس»(28) این خلأ هرمنوتیکی گادامر را به تفصیل مورد انتقاد قرار داده است.(29)
پاسخ 3ـ ذاتی متن عامل اصلی تفاوت فهم‏های درست با نادرست است. حتی اگر الگوی فهم متن را مدل گفت و گو بدانیم، حقیقتی از متن که در این گفت و گو بر ملا می‏شود همان ذاتی متن، یعنی پیام اصلی آن است. در محدوده ذاتی متن، مفسر نمی‏تواند پیش فهم‏ها و پیش‏داوری‏های خود را تحمیل کند. البته کاملاً ممکن است مفسر به ذاتی متن نرسد و دچار خطا و سوء فهم شود، ولی ملاک خطاو سوء فهم او عدم دستیابی او به ذاتی و پیام اصلی متن است.

مسأله اختلاف قرائت‏ها در ایران

پیش‏تر گفتیم که آنچه امروزه در ایران عنوان بحث اختلاف قرائت‏ها را خود گرفته در واقع اختلاف کلی قرائت‏ها است. اختلاف جزئی قرائت‏ها، امری مسلم و بدیهی است. چون همه تصدیق می‏کنند که فی‏الجمله
اختلاف‏هایی در فهم پاره‏ای از مباحث وجود دارد. معمولاً طرفداران اختلاف قرائت‏ها هم از این امر مسلّم کمک می‏گیرند فهم‏های علمای دین در طول تاریخ مختلف بوده و یا حتی یک عالم در دو زمان دو فهم مختلف از دین داشته است و یا گاهی می‏گویند اختلاف اجتهادها دلیلی بر صحت نظریه اختلاف قرائت‏ها است. بی‏تردید در این موارد اختلاف جزئی قرائت‏ها وجود دارد، نه اختلاف کلی. به عبارت دیگر، از این‏که در برخی موارد اختلاف در کار است، نمی‏توان نتیجه گرفت که در همه موارد چنین است.
با این همه باید دید که چه شواهدی وجود دارد که مراد طرفداران این نظریه اختلاف کلی قرائت‏ها است؟ در پاسخ می‏توانیم به شواهد و دلایل زیر اشاره کنیم:
1. برخی از طرفداران این نظریه در تبیین سرّ اختلاف قرائت‏ها می‏گویند: هیچ فهم ثابتی از دین نداریم و همه فهم‏ها متحولند. آن‏ها این اصل را حتی در مورد ضروریات دین نیز جاری می‏دانند. یعنی محدوده خاصی برای آن قایل نیستند و در هر جای دین تحول را امکان‏پذیر می‏دانند. حال آن که بر طبق تفاوت ذاتی و عرضی متن، بخشی از متن که همان ذاتی آن باشد، قابل اختلاف قرائت و تنوع فهم نیست و تنها در موارد عرضی متن اختلاف امکان‏پذیر است.
2. برخی دیگر در تبیین سرّ اختلاف قرائت‏ها می‏گویند: در هر فهمی از متن پیش فهم‏ها حضور دارند و اساساً فهم بدون پیش فهم امکان‏پذیر نیست. روشن است که این عده با پاره‏ای از مبانی برگرفته از هرمنوتیک فلسفی گادامر، می‏خواهند اختلاف قرائت‏ها را مدلّل سازند. حضور پیش فهم‏ها در همه فهم‏ها اختلاف کلی قرائت‏ها را نتیجه می‏دهد. البته، چنانکه قبلاً خاطرنشان ساختیم، در درون عناصر هرمنوتیک فلسفی تنش و ناسازگاری وجود دارد. از سویی مفسر نمی‏تواند سنت را یکسره کنار بگذارد و اختلاف کلی قرائت به معنای کنار گذاشتن سنت به طور کلی امکان‏پذیر نیست. از سوی دیگر مدل قرائت متن، مدل گفت و گو و دیالوگ است و براساس این مدل ،مفسر می‏تواند تدریجاً در همه موارد فهم متن از سنت فاصله بگیرد و اختلاف کلی قرائت حاصل شود.
3. طرفداران این نظریه، از اختلاف قرائت‏ها به عنوان دلیل و توجیهی برای نظریات خود استفاده می‏کنند. مثلاً وقتی بر سر پلورالیزم دینی است و گفته می‏شود پلورالیزم دینی با اسلام سازگار نیست و بر طبق مبانی اسلام همه ادیان فعلی بر حق نیستند و یا انسان را به نجات نمی‏رسانند، آن‏ها در پاسخ می‏گویند: این قرائت خاصی از اسلام است و اختلاف قرائت‏ها وجود دارد. قرائتی به نام قرائت رسمی از دین در کار نیست. آن‏ها همچنین این پاسخ را در مورد رابطه دین با سیاست، مسأله خشونت و...، مطرح می‏کنند.
روشن است که اگر مراد آن‏ها اختلاف جزئی قرائت‏ها باشد، دلیلی بر نظر آنها نخواهد بود؛ زیرا تنها می‏توانند بگویند نظر ما با نظر شما تفاوت دارد و سپس باید دلیلی دیگر برای اثبات نظرشان ارائه دهند. صرف وجود اختلاف جزئی، مثبِت نظر آنها نمی‏شود، اما اگر به اختلاف کلی قرائت‏ها قایل شویم به دلیل دیگری نیاز نداریم. در این صورت، هر فهمی از دین با فهم دیگر از آن یکسره تفاوت دارد و اصل، بر مبنای اختلاف است. به طوری که اگر در فهم‏ها به اشتراک و عدم اختلاف رسیدیم جای تعجب است.
اینک در پایان این نوشتار به نکات مهم این مقاله اشاره می‏کنیم.
1. اختلاف قرائت‏ها به اختلاف کلی و جزئی تقسیم می‏شود. در اختلاف کلی قرائتها هیچ نقطه مشترکی در کار نیست، ولی در اختلاف جزیی مشترکاتی وجود دارد.
2. متون دینی، در بردارنده پیام اصلی‏ای هستند که ذاتی آن‏ها است و سایر مطالب دیگر متن، عرضی آن هستند.
3. براساس تفکیک ذاتی متن از عرضی آن، اختلاف کلی قرائت‏ها قابل پذیرش نیست. پذیرفتن اختلاف کلی قرائت‏ها به نفی پیام اصلی متن می‏انجامد که در متون دینی به معنای کنار نهادن پیام متن دینی و خروج از دین است.
4. آنچه امروزه در ایران تحت عنوان «اختلاف قرائت‏ها» مطرح است، همان اختلاف کلی قرائت ها است که غیرقابل قبول است.

پی‏نوشتها

1. Readings.
2. Local diversity of readings.
3. Partial diversity of readings.
4. Global diversity of readings.
5. Universal diversity of readings.
6. درباره تفکیک ذاتی و عرضی متن، ر.ک:
Gracia Jorge J.E; A Theory of textuality: the Logic and Epistemology, PP. 110-111, state University, New York (1995).
7. Ibid. PP. 127-141.
8. demythology.
9. درباره اسطوره‏زدایی، ر.ک:
Bultmann Rudolf, New Testament and Mythology, PP. 1-45 95-135, Fortress press (1984).
10. در نقد اسطوره‏زدایی بولتمان، ر.ک:
Roberts Robert C.; Rudolf Bultmann,s theology, PP. 125-217, United states of America (1976).
11. غزالی ابوحامد محمدبن محمد: جواهرالقرآن، صص 37 - 38، دارالآفاق‏الجدیدة، الطبعة‏الخامسة، بیروت، لبنان، 1403 ه/ 1983م.
12. Philosophical hermenutics.
13. Deconstruction.
14. Gadamer Hans-Georg; Turth and method, 2 ed, P.309, tranby Joel Weinsheimer and Donald G. Marshall, continum, New York.
15. rehabilitation of prejudice and tradition.
16. گادامر در بخشی از کتاب «حقیقت و روش» با عنوان «ارتقاء دادن تاریخیت فهم به مقام یک اصل هرمنوتیکی» در این باب سخن گفته است. ر.ک:
Ibid., PP. 265-300.
17. Ibid., P.270.
18. Fore-Structure of understanding.
19. Ibid., PP. 265-271.
20. Ibid., PP. 300-307.
21. Objective Knowledge.
22. گادامر با یکی دانستن فهم تأویلی با معرفت اخلاقی، یا فهم با کاربرد، سیاقمند بودن فهم را بیشتر توضیح می‏دهد که در این نوشتار به این بحث پرداخته نشده است. برای توضیح بیشتر در این باره، ر.ک:
Ibid., PP.312-324.
23. Agreement.
24. Ibid., PP. 383-389.
25. جمع میان دیالوگی بودن فهم و تأثیر فهم از سنت، از نقاط آسیب‏پذیر هرمنوتیک گادامر است که دیگران در آن بسیار به نقادی پرداخته‏اند. نباید از این نکته بگذریم که این هرمنوتیک با مشکلات جدی از قبیل ناسازگاری درونی، نسبیت و غیره مواجه است که بررسی آنها در موضوع این مقاله نمی‏گنجد.
26. گادامر این نکته را با اصطلاح پیش‏بینی تمامیت (Volkommenheit) نشان می‏دهد و مراد او این است که مفسّر باید برای متن تمامیت و کمالی را در نظر بگیرد. متن از این نظر، انسجامی درونی دارد و حقیقتی را در بر دارد که مفسّر از طریق گفتگو بدان دست می‏یابد.
27. در نقد سخن گادامر و بسط این نقد، ر.ک:
Warnke Georgia, Gadamer: Hermeneutics, tradition and Reason, PP.82-91, Polity press (1994).
28. Jurgen Habermas.
29. ر.ک:
Jeanrond Werner G., Text and Interpretation as Categories of theological thinking, trans. by Thomas J. Wilson. PP. 22-26. Crossroad, New York (1988).

مقالات مشابه

تفسير الميزان و قرائات غيرمتداول

نام نشریهمعرفت

نام نویسندهسيدرضا مؤدب ـ على خوشنويس

علم توجیه قرائت‌های قرآنی

نام نشریهقرآن در آینه پژوهش

نام نویسندهقاسم بستانی

رابطه قرائات و بیانات تفسیری

نام نشریهقرائت پژوهی

نام نویسندهمهدی رستم‌نژاد

منشأ اختلاف خطِ واژگان همسانِ قرآن در قرائات ده گانه

نام نشریهحسنا

نام نویسندهمصيب مرزباني, شیدا کریمی

وجوه اختلاف قرائت إبن كثير و عاصم

نام نشریهبینات

نام نویسندهجميله زريان