ویژگی‌های ترجمه قرآن

پدیدآورسید محمد رضا طباطبایی

تاریخ انتشار1388/10/05

منبع مقاله

share 183 بازدید
ویژگی‌های ترجمه قرآن

سيد محمدرضا طباطبائي

عامل اساسی تمایز متن قرآن از متون عادی، علاوه بر جنبه‎های بلاغی و ادبی و.. همان جنبه غیبی داشتن آن است. قداست قرآن بر هر كسی با هر شرایطی اجازه نمی‌دهد كه آن را در قالب دلخواه خود درآورد به ویژه كه قسمت عمده‌ای از اعجاز آن در ویژگی‌های صوری و نوشتاری تمثل یافته است. همان طور كه می‌دانیم و چنانكه در خود این كتاب مقدس نیز به آن اشاره شده است،[1] اطلاق عنوان قرآن هم لفظ را در برمی‌گیرد و هم معنی را. اجماع فقهای شیعه بر آن است كه، ترجمه قرآن را نمی‌توان قرآن دانست، زیرا در این صورت سبب نابودی و تحریف آن خواهد شد، چنانكه علت اصلی از بین رفتن انجیل نیز، ترجمه آن از اصل عربی به یونانی بوده است.[2]
مسأله جواز ترجمه قرآن به طور گسترده از عصر ابوحنیفه به بعد مطرح گردید از آن هنگام تا كنون ترجمه قرآن فراز و نشیب بسیاری را گذرانده است. در سده‌های نخستین نزول قرآن، قدسیت آنچنان با افراط اذهان آمیخت كه حتی ترجمه آن نوعی خروج از دین به حساب می‌آمده. می‌پنداشتند هر كس ترجمه قرآن را جایز بداند، آن را قرآن به حساب آورده، و در پاسخ به تحدی این كتاب عزیز، موضعی انفعالی اتخاذ كرده است. گذشت زمان بسیاری از این مسائل را حل كرد، اما امروزه نیز رشته مسائل ترجمه‌های قرآنی به همین قداست به جا، گره می‌خورد مسائلی همچون: انتخاب نوع واحد ترجمه؛ میزان آمیزه‌های تفسیری؛ میزان آزادی در تغییرات واژگانی و ساختاری؛ دایره حذف و اضافات؛ و... بنابراین می‌بینیم كه مهمترین عامل تمایز ترجمه متون قرآن از سایر متون در قداست آن است.
اكنون پاره‌ای از مسائلی كه قداست قرآن سبب شده تا آنها را به نحوی خاص در ترجمه‌های قرآن نسبت به سایر ترجمه‌ها، لحاظ كنیم، را بر می‌رسیم:
الف. شأنیت عبارات: قدسی و الهی بودن متون مقدس، و جایگاه والای پدید آورندگان آن، ایجاب می‌كند كه در ترجمه احترامی شایسته را در قبال آنان اتخاذ كنیم و كلام آنها را با همان ادبی كه بر ما نازل شده است، باز گردانده و بیان داریم به طور كلی شأنیت عبارات مقدس و احترامی كه بایسته آن است، چهار مقوله را پدید آورده كه به اختصار آن را بیان می‌كنیم:
1. تعبیرهای شبهه‌ساز: برخی از تعابیر در ترجمه‌های قرآن اگرچه ظاهری آراسته دارند، اما وجود آنها باعث می‎شود تا شبهاتی، خواسته یا ناخواسته، بر دل متن بنشیند، چون غالب این تعبیرها موجب نقص در فهم عبارات می‌شود، باید از آنها احتراز جست برای نمونه به ترجمه فراز «لیعلم الله»[3] بنگرید كه در برخی ترجمه‌ها به «تا خدا بداند»[4] ترجمه شده، حال آن كه این معنی با علم ازلی خداوند منافات دارد. ترجمه بهتر این عبارت چنین است: «تا خدا معلوم بدارد.»[5]
2. تعبیرهای كفرآمیز: در ترجمه متون قرآنی باید ادب شرعی را پاس داشت و از تعابیری كه رایحه كفر از آن برمی‌خیزد، به طور جدی پرهیز كرد. برای مثال به این ترجمه نادرست دقت كنید: او همان خدایی است كه نعمت‌های زمین را برای مهمانی شما مردم آفرید، سپس به سوی آسمان پركشید و گازهای آسمانی را در قاب هفت پیكر آسمانی پیراست.»[6] از آیه «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَكُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلِیمٌ»[7]
3. تعبیرهای ناهمگون با شأن فاعل یا مفعول: مثلاً ترجمه «و خداوند با آدم آشتی كرد، خدا اهل آشتی و مهربانی است»[8] از كریمه «فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ»[9] سوای نادرست بودن، شأن حضرت حق اجل. را با تعبیر «آشتی»، در حد شأن آفریده‌هایش پایین می‌آورد. این گونه تعابیر بیشتر از گویش‌های عامیانه اخذ می‌شوند.
4. تعبیرهای سست و عامیانه: بیان عبارات قرآنی با تعابیر كوچه‎بازاری و نحیف، جفا در حق این متون است. برای مثال به این ترجمه‌های آیات بنگرید: «آنان با نافرمانی خود ما را سیاه نكردند بلكه خود را سیاه كردند»[10]، «نه شما بدهكارانتان را سیاه كنید و نه آنان شما را سیاه نمایند.»[11] «... گفتند: خدا محتاج است و گدا...»[12]، «خرد و خاكشی شده است...»[13] «... یك تن از شما مؤمنان از گودال مستراح بیاید..»[14] و...
ب. ترجمه به مصداق: تعیین مصداق در ترجمه متون قرآنی، در بسیاری از موارد، نوعی تحمیل معنا به حساب می‌آید؛ حتی در مواردی هم كه برای عبارت مربوط جز همان مصداق مذكور را ـ ولو عقلاً ـ نمی‌توان یافت، بازهم باید از تبدیل معنی به مصداق پرهیز كرد. مصداق سازی در ترجمه‌ها، توابع نامطلوب و گاه غیرقابل جبرانی را از پی دارد. متأسفانه ترجمه‌های بسیاری خود را به این عیب آلوده‌اند. برای نمونه در ترجمه این آیه تأمل كنید: «اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِینَ»[15]: «شما هم با معذوران (كور عاجز) در خانه خود بنشینید.[16] «معذورات» را نمی‌توان با «قاعدین» برابر دانست. «قاعدین» در عرف قرآنی و فقهی، علاوه بر «معذورات» كه به ناتوانان (كورعاجز) معنی شده است، «زنان و كودكان» را نیز در بر می‌گیرد، حال آن كه ممكن است در مواردی توانایی اینان از مردان قوی هم بیشتر باشد.[17]

پاورقیها

[1] . یوسف/2؛ فصلت/2؛ قیامت/16ـ19.
[2] . معجزه بزرگ (پژوهشی در علوم قرآنی)، محمد ابوزهره، ترجمه محمود ذبیحی، ص689.
[3] . سوره حدید، آیه 25.
[4] . مكارم شیرازی، ص541؛ آیتی، ص542؛ جلال‌الدین فارسی، ص1083؛ بهبودی، ص548؛ و نیز نك به ترجمه‌های: شعرانی، اشرفی، یاسری، معزی، مصباح‌زاده، مجتبوی و دهلوی.
[5] . فولادوند، ص541؛ خرمشاهی، ص541؛ خواجوی، ص214؛ پورجوادی، ص540 و نیز نك: الهی قمشه‌ای، فیض الاسلام، سیدرضا سراج «بداند جدا سازد» و ر.ك: المیزان، ج19، ص196 و ترجمه المیزان، ج19، ص301.
[6] . معانی القرآن، ترجمه قرآن از محمد باقر بهبودی، ص4.
[7] . سوره بقره، آیه 29.
[8] . بهبودی، معانی القرآن، ص4.
[9] . سوره بقره، آیه 37.
[10] . معانی القرآن، ص8؛ سوره بقره، آیه 57.
[11] . معانی القرآن، ص46؛ سوره بقره، آیه 279.
[12] . معانی القرآن، ص 72؛ سوره آل‌عمران، 180و181.
[13] . معانی القرآن، ص 555؛ سوره حشر، آیه 21.
[14] . معانی القرآن، ص107؛ سوره مائده، آیه 6.
[15] . سوره توبه، آیه 46.
[16] . الهی قمشه‌ای، ص194.
[17] . ر.ك: به ترجمه صحیح: «با ماندگان بمانید» فولادوند، ص194؛ مكارم شیرازی، ص194 و كاویان‌پور.

مقالات مشابه

فرهنگ زبانی عرب و نقش آن در ترجمه قرآن کریم

نام نشریهتحقيقات علوم قرآن و حديث

نام نویسندهقاسم فائز, محمد علی حیدری مزرعه آخوند

ترجمة القرآن الکریم

نام نشریهاجوبة المسائل الدینیة

نام نویسندهمحمد هادی معرفة

نظرات فی قضیة ترجمة معانی القرآن الکریم (1)

نام نشریهالبیان

نام نویسندهفهد بن محمد المالک

ملاحظات علی ظاهرة: ترجمة القرآن

نام نشریهمجله الفکر الاسلامی

نام نویسندهمحمد هادی معرفت

آن پارسی پاک نخستین مترجم قرآن بود

نام نشریهگلستان قرآن

نام نویسندهبهاء الدین خرمشاهی

ترجمه و جایگاه ترجمه قرآن کریم

نام نشریهپیام قرآن

نام نویسندهرسول معتمدی